औपचारिक बजार नहुँदा नाकाबन्दी नेपालको भविष्यमा गहिरो चुनौती


Monday, 14 Dec, 2015 12:45 PM
राजु पौडेल
नेपाली बजारलाई अनुशासित, मर्यादित र व्यवस्थित बनाउन भारतसँगको खुल्ला सिमाना मुख्य अड्चन रहँदै आएको छ । खुल्ला सिमानाको लाभ अनौपचारिक रुपमा व्यापारिक क्रियाकलापमा संलग्न व्यक्तिले उठाउँदै आएका छन् ।नेपाली बजारमा आफ्नै उत्पादन कम हुने मात्र होईन, औपचारिक प्रकृयाबाट बिक्री वितरण पनि कम हुन्छ । समुदायमा स्थापित परम्परागत मान्यताको विनिमय संस्कारले स्थानीय उत्पादन व्यक्तिगत रुपमा क्रय विक्रय गर्ने पुरानो प्रचलन छ ।नेपाली बजारमा विधमान यी दुवै कमजोरीको लाभ खुल्ला सिमाना जोडिएको शक्ति राष्ट्र वा त्यहाका नागरिकको पहुँचमा जान्छ ।एकातिर भारतीय उत्पादनको एकछत्र प्रभुत्व, अर्कोेतिर अनौपचारिक बिक्री वितरण हुने परम्परागत मान्यताले नेपाली बजारको प्रकृतिलाई पहिल्यै देखि अनौपचारिक बजारको श्रेणीमा मापन गरिँदै आएको थियो ।झन्डै तीन महिनादेखि जारी अघोषित नाकाबन्दीले यो मापनलाई सत्य सावित मात्र गरिदिएको छैन नेपाली बजारको भविष्यलाई समेत गहिरो चुनौती थपिदिएको छ।झन्डै तीन महिनादेखि लगाईएको अघोषित आर्थिक नाकाबन्दी जारि छ ।

नेपाल आयल निगमका अधिकृत इन्धन विक्रेता पेट्रोलपम्प बिरलै खुल्छन् तर, सडकमा ट्राफिक जाम घटेको छैन ।वैकल्पिक उत्पादन नभएको देशका नागरिकको माग नेपाली सीमासँग जोडिएका भारतीय गाउँका युवाले चर्को मुल्यमा पूर्ति गरिरहेका छ ।यस्तो अनौपचारिक संजाललाई नाकाबन्दी, व्यापार–पारबहन सन्धि र नियम कानुनको खासै छेकबार छैन । जसरी पनि नेपाली पैसाले सिमाना काट्नु हो, काटेकै छ ।लुकीछिपी गुणात्मक र मात्रात्मक रुपमा जस्तो र जति ईन्धन पनि निर्यात गर्न पाउँदा भित्रिएको अनौपचारिक पैसाले निश्चित भारतीय बजारलाई पनि दीर्घकालीन लाभ मिल्ने छैन ।यस्तो अनौपचारिक माध्यमबाट प्राप्त इन्धनले सडकमा देखिने सवारीसाधनको  बाक्लो आवतजावतमा  नेपाली राज्यलाई पनि उति चिन्तित तुल्याएको छैन।देशको घरयासी अर्थतन्त्रको आकार र प्रतिव्यक्ति आम्दानीको मुल्यांकन गर्दा लागत मुल्यको दोब्बरभन्दा बढीमा पेट्रोल किन्ने हैसियतमा बिरलै नेपाली उपभोक्ता होलान तर, इन्धनको अनौपचारिक खरिदमा ठुलो मात्राको पैसा खपत भएको छ ।यस्तो भद्रगोल आयातले धानेको नेपालको स्थानीय बजार कसरी आम उपभोक्ताको हितमा फर्केला गम्भिर आशंका पैदा भएको छ ।
नेपालको संबिधान २०७२ जारी भएपछि मुलुक नयाँ युगमा प्रवेश गरेको छ ।

संबैधानिक व्यवस्थाले मात्र नयाँ युगको परिचय स्थापित गर्न सक्दैन ।संबिधानमा समाबेशी आर्थिक विकास वा वित्तीय समाबेशीता  तथा वितरणको परिकल्पना गरिएको छ ।संबिधान कार्यान्वयनको चरणमा प्रवेश गर्दा नगर्दै स–सानो आकारमा भएपनि पुँजी निर्माण गर्ने स्थानीय व्यापार नराम्रोसँग प्रभावित भएको छ ।स्थानीय बजार यस्ता परिकल्पनालाई उठान गर्ने आधारभुत क्षेत्र हो ।यस्ता बजारमा अनौपचारिक कारोबारको हिसा बढ्दै जाँदा सिमित वा असिमित क्रयशक्ति भएका उपभोक्ताको बजार अधिकार हनन हुन्छ ।सवै बर्गका उपभोक्ताले राज्य नियन्त्रित बजारमा अ–आफ्नो क्षमता अनुसार पैसा खर्च गर्ने प्रणाली भनेकै आर्थिक विकासको जग हो ।यस्ता आधारभुत बजारमा आम उपभोक्ताको पहुँच सुनिश्चित गर्ने कर्तब्य राज्यको हुन्छ ।औधोगिकरणको अप्र्रर्याप्त विकास भएको मुलुकका यस्ता बजारमा खर्च गर्ने पैसाको श्रोत सिमित हुन्छ  ।यस्तो अप्ठ्यारो श्रोतबाट प्राप्त हुने रकमको ठुलो हिसा सिमित शिर्षकको खरिदमा सकिँदा अन्य शिर्षकमा खर्च गर्ने पैसा अपुग हुन गई आर्थिक असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ  ।अहिले नेपाली बजारका हामी आम उपभोक्ता जानेर वा नजानेर एवं चाहेर वा नचाहेर  असन्तुलित आर्थिक क्रियाकलापलाई प्रोत्साहन गर्ने आत्मघाती क्रियाकलापमा अभिमुख छौँ  ।

राष्ट्रको विकासका लागि आफ्नै सिर्जना, लगानी, उत्पादन, खपत र आम्दानीको स्वाभाविक साइकल आवश्यक मानिन्छ ।यो साइकलको निर्माण हामीले मौखिक वा लिखितमा धेरै नै गरेका छौं ।तर, अनुभव गर्ने गरि कार्यान्वयन गर्न सकिएको छैन ।राज्यको भूगोलभित्र अवस्थित बजार उल्लेखित प्रयत्नको सिंगो रुप प्रदर्शन गर्ने स्थान हुन तसर्थ, यस्ता बजारको अनुशासन राष्ट्रको विकाससँग अन्योन्याश्रित सम्बन्धमा हुन्छ  ।राज्यले निर्धारण गरेका ऐन, नियम, कानुनको कार्यान्वयन नहुनु भनेको सोझो अर्थमा अनुशासन उल्लघन हुनु हो ।अनुशासनको उल्लघनमा बजारको माग अनुरुपको स्थानीय उत्पादन आपूर्ति गर्ने क्षमता कमजोर हुनु र फितलो नियमन मुख्य जिम्मेवार मानिन्छन् ।नेपालको सुन्दर भविष्य परिकल्पना गर्ने सवैले यी आधारभुत कुरामा पहिला ध्यान केन्द्रीत गर्नुपर्दछ  ।

नाकाबन्दीले सिर्जित समस्या ईन्धनमा मात्र सिमित छैन ।आयात निर्यातको असन्तुलित इतिहास भएको देशमा लामो समयसम्मको नाकाबन्दीले बजारका प्रत्यक आर्थिक गतिविधि अनौपचारिकता तर्फ मोडिएका छन् ।बजारमा कुनै व्यक्ति–व्यक्ति, समुह–समुहको लगानी किन नहोस् त्यो सार्वजनिक वित्तको अवधारणा अन्तर्गत पर्दछ ।वस्तु, सेवा तथा उत्पादन खपत गर्ने आम नागरिक हुन् ।यसरी गरिने खपतमा भुक्तान भएको पैसा समुदायबाट संकलित हुन्छ ।लागत मूल्यको कैयन गुणा बढी मुल्यमा बेचेर आर्जन गरेको फ्रिजयोग्य धनको खोजि राज्यको दायित्व हो ।अप्ठ्यारो भयो भन्दैमा राज्यले यस्ता महत्वपूर्ण वित्तीय समस्यामा मौनता साँचेर बजारको नजिरलाई नकारात्मकता तर्फ प्रोत्साह गर्न मिल्दैन।

क्षमता अनुसारको उत्पादन गर्न नसक्नु हाम्रो मुख्य समस्या हो ।आफुसँग बढी भएको चिजले आफुसँग नभएको बस्तु विनिमय गर्ने भरपर्दो संयन्त्र निर्माण गर्न नसक्दा हामीलाई श्रोत साधनले सम्पन्न हुँदाहुँदै पनि पराधिन आर्थिक अभ्यासमा लाग्न वाध्य पारिरहेको छ ।स्वाधीन राष्ट्र एउटा मात्र देशको आयातमा मात्र निर्भर हुनु अर्को दुर्भाग्य हो ।उत्तरी सिमानामा जोडिएको देश चीनसँगका दुईवटा नाकामात्र नियमित गर्न सक्दा नेपाली बजार यति बिध्न अनौपचारिक हुने थिएन ।तर, बिडम्बना बि.स. २०२८ देखि संचालनमा आएको अरनिको राजमार्ग नै निर्वाध आयात निर्यातमा उपयोग हुन सकेको छैन ।भौतिक पूर्वाधारको निर्माणमा यस्तो पेचिलो मुद्दा सम्बोधन हुँदैन ।त्यहीं मुलुकमा विनियोजित विकास बजेटको मुस्किलले ६० प्रतिशत पनि खर्च हुँदैन।पुँजीको अभावमा यी सवै नभएका होइनन् ।नीतिनिर्माणको तहमा हुने ईच्छाशक्तिको अभावले हाम्रो दैनिक किनमेलसँग जोडिएका बजारलाई अनौपचारिक तर्फ प्रेरित गरिरहेको छ ।

उपभोक्ताको हित संरक्षण अनौपचारिक बजारमा सम्भव छैन ।अनौपचारिक बजारमा पाइने क्षणिक आकर्षक आम्दानीको लोभले औपचारिक व्यापारिक संस्थामा समेत छलछाम हुन थालेका तथ्य सार्वजनिक भएका छन् ।ईन्धनको आधिकारिक कारोबार गर्ने पेट्रोलपम्पका मेशिनमा रिमोट वा चिप्सको प्रयोग गरेर उपभोक्ता ठग्ने नयाँ प्रविधि अपनाईएको छ ।यो मुलत समस्या होईन, अप्ठ्यारोमा रातारात अकुत सम्पती आर्जन गर्ने प्रवृति हो ।कुनै पनि प्रवृतिको निराकरण त्यति सजिलो विषय होइन ।सन् १९६२ मा अमेरिकन काँग्रेसले उपभोक्ता हित संरक्षण बिधयक पारित गरेपछि विश्वमा अभ्यासमा आएको यो विषय विश्व ब्यापार संगठनमा आवद्ध राष्ट्रका लागि अनिवार्य जस्तै मानिन्छ ।यो शाख र गरिमालाई कायम राख्ने दायित्व सवैको हो ।हामी सवै राज्यका अंग हौँ ।आफुलाई दीर्घकालिन क्षति प¥ुयाउने अभ्यासमा प्रोत्साहित हुनुहुँदैन ।
हाम्रो बजार एकै रातमा यति धेरै समस्याले जेलिएको होइन ।तसर्थ, यसको निदान पनि एकै रातमा सम्भव छैन ।तर, सकारात्मक दिशाको हाम्रो प्रयत्न आजैबाट शुरु हुनुपर्छ ।राज्य वा नीतिनिर्माणको तहमा कार्यरत जिम्मेवार पदाधिकारी अव साच्चिकै बजारको अनुशासन कायम गर्ने बिषयमा गम्भिरतापुर्वक लाग्नु पर्छ ।भएका नीति, नियम र कानुनको परिपालन गर्न गराउन दवाव सिर्जना गर्नु नै अहिलेको लागि पुर्ण हुन्छ ।यस्तो प्रकृतिको आर्थिक अभ्यासलाई धान्ने घरयासी अर्थतन्त्रको आकार छैन ।रात रहे अग्राख पलाउँछ ।उपभोक्ता हित संरक्षण मात्र होइन, कर्तब्य पनि हुन्छन ।कामना गरौँ,समुदायको पैसा तान्ने बजार औपचारिक होस् ।


global ime

runner bike

राजनीति

अग्नि सापकोटाविरुद्धको मुद्दा न्यायाधीश हरि फुयाँलले हेर्न नमिल्ने

१२ माघ, काठमाडौं । सभामुखका एकल उम्मेदवार अग्नि सापकोटाविरुद्ध परेको रिटमाथिको सुनुवाइ न्यायाधीश हरि फुयालले नगर्ने भएका छन् ।
सर्बोच्चको न्यायाधीश हुनुअघि सापकोटाविरुद्धकै अर्को मुद्दामा कानून व्यवसायीको हैसियतले बहस गरेकाले नैतिकताका कारण उनले मुद्दा नहेर्न लागेको स्रोतले जनाएको छ । सापकोटालाई सभामुख नबनाउन माग गर्दै वरिष्ठ अधिवक्ता दिनेश त्रिपाठीले दायर गरेको रिटको सुनुवाइ फुयाँलको एकल इजलासमा आज तोकिएको थियो । स्रोतका अनुसार, न्यायाधीश फुँयालले विगतमा आफूले सापकोटाविरुद्धकै मुद्दामा बहस गरेकाले हेर्न नमिल्ने जानकारी गराएका छन् ।

नेपाली कांग्रेसका पूर्वसांसद गम्भीरजंग कार्कीको निधन

१२ माघ, काठमाडौं । नेपाली काँग्रेसका पाल्पाका पूर्वजिल्ला सभापति गम्भीरजङ्ग कार्कीको ७६ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । मिर्गौला रोगबाट पीडित उनको आज विहान उपचारका क्रममा काठमाडौँस्थित ग्राण्डी अस्पतालमा मृत्यु भएको नेपाली काँग्रेस पाल्पाका सचिव झपिन्द्र गैरेले जानकारी दिए । उनको मिर्गौलाको डायलायसिस हुँदै आएको थियो । पाल्पाको रम्भा गाउँपालिका–५ ताहूँमा विसं २००० मा जन्मिएका कार्की विसं २०४८ मा  क्षेत्र नं २ बाट प्रतिनिधिसभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए । विसं २०५१ देखि २०५६ सम्म उनले काँग्रेस पाल्पाको जिल्ला सभापतिको जिम्मेवारी वहन गरेका थिए । 

अग्नि सापकोटाविरुद्धको रिट न्यायाधीश फुँयालको इजलासमा

१२ माघ, काठमाडौं । प्रतिनिधि सभाको सभामुखमा उम्मेदवारी दिएका नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता अग्निप्रसाद सापकोटाविरुद्धको रिट सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश हरिप्रसाद फुँयालको इजलासमा परेको छ । नेता सापकोटालाई सभामुखमा निर्वा्चित नगर्न माग गर्दै वरिष्ठ अधिवक्त दिनेश त्रिपाठीले शुक्रबार दायर गरेको रिट न्यायाधीश त्रिपाठीको एकल इजलासमा परेको हो । रिटमा सापकोटालाई सभामुख बनाउन नहुने पाँच बुँदा उल्लेख गरिएका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय

अमेरिकाले ‘बर्थ टुरिजम’ रोक्ने, गर्भवतीलाई भिसामा कडाइ

१२ माघ, काठमाडौं । अमेरिकाले ‘बर्थ टुरिजम’(जन्म पर्यटन)लाई अब रोक्ने भएको छ ।  यसअघि गर्भवती महिलाले अमेरिकाको भिसा लिने, अमेरिकामा बच्चा जन्माउने र त्यसको उद्देश्य  आफ्नो बच्चालाई अमेरिकी नागरिक बनाउने चलन रहेको बताइएको छ । तर, शुक्रबारदेखि अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले अब त्यसो हुन नदिने भएको छ । अमेरिकी अधिकारीहरुका अनुसार अब गर्भवतिले पहिलो प्राथमिकता बच्चा जन्माउने भन्दा पनि अमेरिकामा अरु नै काम भएको देखाउनुपर्नेछ । साथै अमेरिकाले स्वास्थ्य उपचार सम्बन्धी आउने मानिसमा पनि कडा गर्ने भएको छ । यसका लागि भिसा आवेदकले आफ्नो खर्च बर्चको जानकारी पहिला नै जानकारी गराउनुपर्नेछ । 

भारतले आज ७१ औँ गणतन्त्र दिवस मनाउँदै, ब्राजिलका राष्ट्रपति प्रमुख अतिथि

१२ माघ, काठमाडौं । भारतले आइतबार ७१ औँ गणतन्त्र दिवस मनाउँदैछ । गणतन्त्र दिवसको अवसरमा राजधानी दिल्लीको राजपथमा हुने परेडमा ब्राजिलका राष्ट्रपति जायर बोल्सोनारो प्रमुख अतिथि रहने छन् । भारतीय राष्ट्रपति रामनाथ कोविन्दले परेडमा उपस्थित भएर सलामी लिने छन् । परेड ९० मिनेटसम्म चल्ने छ । यसमा सैन्यकला सँगै देशको सांस्कृतिक, सामाजिक तथा आर्थिक स्थितिबारे पनि विभिन्न झलकहरु देखाइने छ ।
यो वर्षदेखि राष्ट्रिय युद्ध स्मारकलाई पनि परेड कार्यक्रममा समेटिने भएको छ । यसअघि प्रधानमन्त्रीले अमर जवान ज्योतिमा पुष्पाञ्जली अर्पण गर्थे तर यो पटक प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी युद्ध स्मारक जाने छन् ।

चीनले सबै प्रकारका पर्यटकीय गतिविधि स्थगित गर्ने

१२ माघ, काठमाडौं । कोरोना भाइरसको प्रकोप बढ्दै गएपछि चीनले सोमबारदेखि सबै प्रकारको पर्यटकीय गतिविधि र अन्तर्राष्ट्रिय ‘टुर’ भ्रमण स्थगित गर्ने भएको छ ।  आन्तरिक पर्यटकीय गतिविधि भने गएको शुक्रबारदेखि नै स्थगित गरिएको छ । कोरोना भाइरसको सङ्क्रमण तीव्र हुँदै गएपछि चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले चिनियाँ नयाँ वर्ष ‘लुनार’ को अवसरमा चीनले गम्भीर अवस्थाको सामना गरिरहेको बताएका थिए । 
चीनको ट्राभल एजेन्सी सङ्घले भनेको छ, ‘भ्रमणको क्रममा बीचैमा रहेका यात्रुहरुले भने आफ्नो यात्रा अघि बढाउन सक्छन् तर त्यसका लागि ट्राभल एजेन्सीले आफ्ना यात्रुहरुको स्वास्थ्यका बारेमा निरागानी राख्नु पर्ने छ ।’

विचार / ब्लग

सी चिनफिङ भन्छन् -हिमालय वारिपारिको मैत्रीलाई नयाँ उचाइमा पुर्याऔँ

सी चिनफिङ
राष्ट्रपति श्रीमती विद्यादेवी भण्डारीको निमन्त्रणामा म छिटै चीनको मैत्रीपूर्ण छिमेकी देश नेपालको राजकीय भ्रमण गर्दैछु । मैले नेपालको भ्रमण गर्न लागेको यो पहिलोपटक हो, तथापि मलाई नेपाल अपरिचित भने लाग्दैन । नेपालमा शानदार पहाड र नदीहरू छन्, विशिष्ट संस्कृति पनि छ । त्यसैले म नेपालको भ्रमण गर्न धेरै पहिलेदेखि लालायित थिएँ । मैले चीनको भ्रमण गर्नुभएका धेरै नेपाली नेताहरूसँग धेरैपटक भेटवार्ता गरेको छु र उहाँहरूसँग गहिरो मित्रता पनि गाँसेको छु ।

भारतीय फुटबल स्टार सुनील छेत्रीले मेस्सीले भन्दा बढी गोल यसरी गरे

क्रिस्टियानो रोनाल्डो र लियोनेल मेस्सी सर्वकालीन फुटबल खेलाडीहरूमध्ये सर्वोकृष्ट हुन्। यी दुवै खेलाडी क्लब वा देशका लागि खेल्दा गोल गर्न सिपालु छन्। तर यी दुवै महान् खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा गरेका गोल सङ्ख्याको सूचीको बीचमा अर्का खेलाडी छन् भन्दा धेरैलाई आश्चर्य लाग्न सक्छ। मेस्सीले भन्दा धेरै गोल गरेका खेलाडी भारतीय राष्ट्रिय टोलीका कप्तान सुनील छेत्री हुन् भन्दा अझ धेरै आश्चर्य लाग्न सक्छ। आइतवार राति थाईल्याण्डविरुद्धको एशियाली कप २०१९ अन्तर्गतको 

​लोकतन्त्रका खम्बामा खटपट

स्वतन्त्र राज्य व्यवस्थामा कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाबीचको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध घनिष्ट हुनुपर्छ । संसदीय सुनुवाइ समितिले गत शुक्रबार प्रस्तावित प्रधानन्यायाधीश दीपकराज जोशीलाई प्रधानन्यायाधीश बन्ने बैधानिक बाटो रोकिदियो । यो निर्णयसँगै रामशाहपथस्थित सर्वोच्च अदालतको परिसरमात्र होइन, पुरै राष्ट्रिय राजनीति नै तरंगित बन्यो । हिजो अपरान्नहदेखि नै सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मिडियामा यसको पक्ष÷विपक्षमा विभिन्न मत–अभिमत प्रकट भएका छन् 
Top