syangyong
nlic

खोकनामा उत्खनन् नगरेसम्म डोजर चलाउन दिन हुन्न : इतिहासविद् डा. रमेश ढुंगेल


Wednesday, 5 Dec, 2018 10:07 AM
१९ मंसिर, काठमाडौं । काठमाडौं–तराई द्रुतमार्गको प्रस्थान विन्दु काठमाडौंको खोकना अहिले चर्चामा छ । कारण हो त्यहाँ हजारौं बर्ष पहिलेको बस्तीका प्राचिन अवशेष पाइएको छ । द्रुतमार्गको प्रस्थान विन्दु खोकनालाई बनाउँदा महत्वपूर्ण स्थान नासिने भन्दै स्थानीयले विरोध गरेका छन् । तर नेपाली सेनाले भने खोकनालाई नै दु्रतमार्गको प्रस्थान विन्दु बनाउनु पर्ने अडान लिएको छ । स्थानीबासी र सेनाबीच तनावको स्थिति पैदा भएको छ । खोकनामा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथ्य भेटिएपछि इतिहासकार र पुरातत्वविद्हरुको ध्यान आकृष्ट भएको छ । उनीहरुले खोकनाको उत्खनन् गरेर यसको इतिहासलाई केलाउनुपर्ने बताउन थालेका छन् । उनीहरुलले द्रुतमार्गको प्रस्थान विन्दुलाई परिवर्तन गन सुझाव दिएका छन् । खोकनाको स्थलगत भ्रमण गरी त्यहाँ भेटिएका प्राचिन बस्तुहरुको निरीक्षण गर्नु भएका इतिहासविद् डाक्टर रमेश ढुंगेलले न्यूज सेवासँगको कुराकानीमा त्यस क्षेत्रलाई जोगाउनु पर्ने भन्दै यस्तो तर्क पेश गर्नुभयो ।

खोकनाबासीले प्राचीन कालको इनार स्वाट्टै खनेर निकालेका छन् । विहारका खण्डहरु भेटिएका छन् । मञ्जुश्रीदेखि शिखीबुद्धसम्मको इतिहास छ त्यहाँ । सन्को पहिलो शताब्दीमै त्यहाँ बस्ती भएको प्रारम्भिक अनुमान लगाउन सकिन्छ । ३०० बर्षअघिसम्म त्यहाँ बस्ती थियो कि भन्ने लाग्छ । 
मञ्जुश्रीको थान अहिले पनि छँदैछ त्यहाँ । पुरानो मन्दिर भत्किएर नयाँ बनाएको छ । शिकालीको चौरलाई उत्खनन् नगरी बाटो बनाउनै दिन हुँदैन । पारिपट्टीबाट बाटो लगे पनि हुन्छ नि । पुरातात्विक क्षेत्रलाई नविगार्ने गरी बाटो खन्दा हुँदैन ? सुरुको सर्वेक्षण पारीपट्टीबाट थियो रे । त्यस्तो क्षेत्रलाई मिचेर अघि बढ्न हुन्छ ?
 
मैले त्यहाँ रहेका इनारहरुलाई हेरें । १६ सय बर्षसम्मको त एसै पनि देखियो । शिखीबुद्धको इतिहास पनि पाइएको छ । त्यसैले त्यहाँ २ हजार बर्षअघि बाटै बस्ती थियो भनेर भन्न सकिने प्रशस्त आधारहरु छन् । बाटोघाटो, इनार के छैन त्यहाँ ?बस्ती–बस्तीका अवशेष छन् । के कारणले त्यहाँको सभ्यता नष्ट भयो भन्न त अहिले सकिन्न । इन्जिनियरले भन्दैमा हुन्छ । उनीहरुले त बाटो बनाउन जानेका छन् । इनार देखोस कि पुराना इट्टा । ढलान गरेर बाटो बनाउँ भन्छ । हामी त पुरातात्विक चिज बचाउन सिकेका छौ । हामीले त बनाउन पर्यो भन्छौं । 
 
किरातकालभन्दा पहिलेको सभ्यता 
 
अब शिकाली भनेको शिखिबुद्धको हो । मञ्जुश्रीका थानहरु छन् । ति ‘अर्लि क्रिस्चियन इरा’ भन्दा अडाडिका हुन । त्यहाँ एउटा सभ्यता थियो । काठमाडौंको हाँडीगाउँ जस्तै ऐतिहासिक थलो हो खोकना । अब हाँडीगाउँ, चाँगुनारायणको बीचबाट बाटो लगिदिने ? बागमतीको पारीपट्टीबाट लगे भैगो नि । अब कतिपयले यतापट्टी जग्गा किनिसके । लाखमा किनेर करोडौमा जग्गाबेच्न खोज्नेहरु यसमा लागिपरेका छन् । सरकारका सचिवहरु, प्राविधिकहरु सबैले जग्गा किनेका छन् । प्लटिङ गरेका छन् दुई–तीनसय रोपनी जग्गा। उनीहरुले त्यतैबाट लैजानुपर्छ भनेर जोडबल गरिरहेका छन् । त्यस्तो महत्वपूर्ण इनार फेला परेको छ । त्यसलाई नष्ट गरेर कसरी बाटो लैजान दिने । सभ्यताको खोज गर्नु पर्यो । त्यस्तो ऐतिहासिक थलो भेटिएको छ । हाम्रो लागि त त्यो रोचक स्थान हो । यस्तो बेला झन् सरकारले पुरातत्वका जानकारहरुलाई त्यहाँको बास्तविकता के हो भनेर खोज्न लगाउनु पर्ने हो । त्यो स्थानलाई सुरक्षित गर भन्नु पर्ने हो । 
 
पाँच सय रोपनी क्षेत्रफल सुरक्षित गर्नुपर्छ 
 
पुरातात्विक उत्खनन् गर्ने हो भने चार–पाँच सय रोपनी क्षेत्रफललाई सुरक्षित गर्नुपर्छ । शिकालीको डाँडोको छेउछाउदेखि लिएर खोकनाको पच्चिम–दक्षिणपट्टीसम्म जोगाउनुपर्छ । खन्न दिन हुँदैन । अब त त्यहाँ सुत्न जानु पर्ने अवस्था भैसक्यो । 
 
सयौं घरका जगहरु भेटिएका छन् । महत्वपूर्ण किल्ला, रथ तान्ने सडक, पटाङ्गिनीहरु, विहारका अवशेष भेटिएका छन् । शीप जानेका र ‘पावर’ भएकाहरुले त जे गरे पनि भो नि त्यसो भए । 
 
किंवदन्ती पुष्टि गर्न सकिन्छ 
 
कतिपय हाम्रा इतिहासहरु किंबदन्तीमा मात्र छन् । तर त्यहाँ रहेका बस्तुहरुलाई हेर्दा त्यो बास्तविक इतिहास हो भन्ने स्पष्ट देखिन थालेको छ । म ञ्जुश्री भनेको हावादारी कुरा हो भन्थे । तर, मञ्जुश्री भन्ने मान्छे हो । बुद्धभन्दा पहिलेको मान्छेलाई बुद्धिष्टभित्र समाहित गरेर मान्यता दिएको मात्र हो । त्यहाँ मञ्जुश्रीसँग सम्बन्धित प्राचिन अवशेषहरु भेटिएका छन् । खोकनाका मान्छेहरु आँफै चारहजार बर्षभन्दा अघिका मान्छेजस्ता देखिन्छन् । 
 
काठमाडौं उपत्यकाको राम्रो चित्र
 
खोकना हाँडीगाउँ, चाँगुनारायण, विशालनगर, देउपाटन जस्तै ठाउँ हो । अब यि पुराना सभ्यतामा घरका जंगल बनिसक्यो । यहाँ उत्खनन् गरेर विगतका सबै इतिहास पल्टाउन पनि गाह्रो छ । त्यहाँ त खाली खेतहरु छन् । खोज्न निकै सजिलो छ । त्यसलाई त जोगाउन पर्यो । त्यसले प्राचिनतम मानिसको सभ्यताको जानकारी दिन्छ । देशको लागि गौरब गर्ने ठाउँ हुन्छ । बाहिरको मान्छेहरु आएर लाइन लागेर हेर्ने छन् । अहिले ३ हजार बर्ष पहिलाको सभ्यता पाइयो भने सानो कुरा हो त्यो ? काठमाडौं उपत्यकामा बस्तीको विस्तार कसरी भयो ? कति पुरानो ठाउँ हो यो भन्ने चित्र खोकनामा पाइने छ । 
 
सरकारलाई ‘कन्भिन्स’ गर्नुपर्छ
 
सरकारलाई कन्भिन्स गर्नुपर्छ । कहिले–काँही चेतना नभएर, बुझाइमा कमजोरी भएर पनि 
 
त्यस्तो गरिएको हुन सक्छ । हामीलाई पनि मन्त्रालयले सल्लाहाकारको रुपमा राखेको छ । हामी त्यहाँका जागिरदार त होइनौ तर विज्ञ समुहमा त मलाई पनि राखेका छन् । हामीले लागेको कुरा भन्ने हो  । सरकारको काम भनेको विकास निर्माण गर्ने हो । तर विकास निर्माण गर्ने भन्दैमा संस्कृति मास्न त भएन । त्यहाँका जनता सजग भए । हाम्रो पुरातात्विक चिज जान्छ भन्ने भयो । स्थानीय आँफैले खनेर कतिपय कुराहरु निकालिसके । यतिबेला त त्यो ठाउँलाई पुरातत्व विभागले कब्जा गरिसक्नु पथ्र्यो । त्यत्रो इनार खनेको पुरातत्वका मान्छेले हो र ? त्यहीका मान्छेले हो । स्थानीयहरुलाई त्यहाँ बाटो आओस् भन्ने चाहना छैन । उनीहरुले खोचे थाप्न गरेको हो भने पनि अब त त्यहाँ प्राचिन कुरा त देखिइसक्यो । यसलाई बेवास्ता गर्न भएन । सरकारले व्यापक अध्ययन गराइ दिन पर्यो । यो प्राचिन स्मारकलाई भत्काएर लैजाने कुरा आउँदैन । अब डोजर लगाएर भत्काउन खोजिन्छ भने म त त्यहाँ गएर सुत्न तयार छु ।


Ruslan

machha bank

ime

samajik surachhya

राजनीति

युवाको जीवन धरापमा राख्ने अवस्थाले अब निरन्तरता पाउँदैनः श्रममन्त्री विष्ट

३ पुस, काठमाडौं । श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षामन्त्री गोकर्ण विष्टले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका लाखौँ युवाको जीवन ‘धराप’मा राख्ने अवस्थाले अब निरन्तरता नपाउने बताएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन दिवस २०१८ का अवसरमा आज वैदेशिक रोजगार प्रवर्द्धन बोर्डको सचिवालयले आयोजना गरेको ‘वैदेशिक रोजगारीः अबको बाटो’ विषयक अन्तक्र्रिया कार्यक्रममा उनले भने, ‘अझै पनि वैदेशिक रोजगारीका क्षेत्रमा विकृति, विसङ्गति र अपारदर्शीता छन्, अब यस्तो 

नेकपाः राजनीतिक प्रतिवेदनमा छलफल

३ पुस, काठमाडौं । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) स्थायी कमिटीको तेस्रो बैठकमा आज पनि राजनीतिक प्रतिवेदनमथिको छलफल भएको छ । पार्टी केन्द्रीय कार्यालयमा धूम्रबाराहीमा भएको बैठकमा केशवप्रसाद बडाल, टोपबहादुर रायमाझी, भीमबहादुर रावल, योगेश भट्टराई, शङ्कर पोखरेल, सत्यनारायण मण्डल, सोमनाथ प्यासी र पृथ्वीसुब्बा गुरुङले राजनीतिक प्रतिवेदनका सम्बन्धमा आआफ्नो विचार व्यक्त गरे । सोमबारको बैठकमा १० सदस्यले धारणा राख्दै सरकार र 

संसदीय दलको नेतामा मुख्यमन्त्री शाही

३ पुस, काठमाडौं । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) कर्णाली प्रदेश संसदीय दलको नेतामा कर्णाली प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री महेन्द्रबहादुर शाही चयन भएका छन् । सोमबार प्रदेश राजधानी सुर्खेतमा बसेको नेकपा संसदीय दलको बैठकबाट मुख्यमन्त्री शाही संसदीय दलको नेतामा सर्वसम्मत चयन भएका हुन् । नेकपा कर्णाली प्रदेश सह इञ्चार्ज तथा प्रदेशसभा सदस्य यामलाल कँडेल, अध्यक्ष गोरखबहादुर बोगटी र सचिव मायाप्रसाद आचार्यसहित बसेको बैठकले शाहीलाई 

अन्तर्राष्ट्रिय

तालिबानसँग वार्ता गर्न अफगान टोली युएई पुग्यो

३ पुस, काठमाडौं । अफगानिस्तानमा युद्धरत तालिबानसँग शान्तिवार्ता गर्न अफगान शान्ति मध्यस्थकर्ता टोली युएईको अबुधाबी पुगेको एक सरकारी अधिकारीले बताएका छन् । करिब १७ वर्षदेखि जारी सशस्त्र द्वन्द्वको शान्तिपूर्ण समाधानका लागि अमेरिकी र तालिबान प्रतिनिधिहरुबीच सोमबार पनि वार्ता भएको छ । प्रमुख मध्यस्थकर्ता अब्दुल सलाम राहिमीको नेतृत्वमा रहेको टोली तालिबानसँग वार्ता गर्न अबुधाबी आइपुगेको र दुई पक्षबीच धेरै समयपछि आमनेसामने वार्ता हुन लागेको 

चीनको विकासको मार्गलाई कसैले होच्याउन सक्दैन– चिनीया राष्ट्रपति

३ पुस, बेइजिङ । चिनीया राष्ट्रपति सी जिनपिङले चीनको आर्थिक विकासको मार्गका बारेमा कुनैपनि मुलुकले हस्तक्षेप गर्न नसक्ने बताएका छन् । 
चिनीया कम्युनिष्ट पार्टीले अबलम्बन गरेको ऐतिहासिक ‘सुधार एवं खुला नीति’को ४०औं वर्षका अवसरमा बेइजिङमा आयोजित विशेष समारोहमा सम्बोधन गर्दै राष्ट्रपति सीले चीनको विकास र प्रगति त्यही नीतिका आधारमा निरन्तर अगाडि बढेको र त्यसलाई छाड्न नसकिने बताए । चिनीया ग्रेट हल अफ द पिपुलमा आयोजित भव्य समारोहमा 

मेक्सिको सीमामा अमेरिकी सैनिक कटौती

३ पुस, वासिङ्टन । संयुक्तराज्य अमेरिकाले मेक्सिको सीमामा तैनाथ अमेरिकी सेनाको संख्या कटौती गरेको छ । अमेरिका प्रवेश गर्न चाहने आप्रवासीको ठूलो जत्थालाई सीमामै रोक्ने उद्देश्यले यसअघि करिब ६ हजार सेना तैनाथ गरिएकामा त्यसमा कटौती गरी हाल करिब तीन हजारमा सीमित गरिएको अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयले जनाएको छ । मध्ये अमेरिकी देशहरु खासगरी होन्डुरसबाट ठूलो संख्यामा आप्रवासीहरु अमेरिका प्रवेशका लागि अघि बढेको भन्दै भन्सार तथा सीमा 

विचार / ब्लग

​लोकतन्त्रका खम्बामा खटपट

स्वतन्त्र राज्य व्यवस्थामा कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाबीचको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध घनिष्ट हुनुपर्छ । संसदीय सुनुवाइ समितिले गत शुक्रबार प्रस्तावित प्रधानन्यायाधीश दीपकराज जोशीलाई प्रधानन्यायाधीश बन्ने बैधानिक बाटो रोकिदियो । यो निर्णयसँगै रामशाहपथस्थित सर्वोच्च अदालतको परिसरमात्र होइन, पुरै राष्ट्रिय राजनीति नै तरंगित बन्यो । हिजो अपरान्नहदेखि नै सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मिडियामा यसको पक्ष÷विपक्षमा विभिन्न मत–अभिमत प्रकट भएका छन् 

अनशनको शक्ति जुटाउने सन्त चिकित्सक

► अतृप्त
प्राध्यापक डाक्टर गोबिन्द के.सी. को पन्ध्रौँ अनशन शृंखला भर्खरै अन्त्य भएको छ । जोरजुलूम गर्दा पनि पार नलागेपछि देशकै कार्यकारी प्रमुखको प्रत्यक्ष निगरानीमा पछिल्लो अनशन शृंखला सताइसौं दिनमा आएर टुङ्गोमा पुग्यो । बितेका ६ बर्षमा सन्त चिकित्सकका अनशन शृंखलाले राजधानी काठमाडौंदेखि मोफसलमा अवस्थित जुम्लासम्मको अविस्मरणीय यात्रा तय गरेका छन् । डा. के.सी. को निराहार यात्रा भोग्नेलाईभन्दा देख्नेलाई पट्यारलाग्दो प्रतित हुन्छ । 

लालबाबु पण्डितको ‘सेलिब्रेटी’ मोह, आफ्नै कर्मचारीलाई पागल भन्न मिल्छ ?

कर्मचारी समायोजन अन्र्तगतको स्वेच्छिक अवकाशको विषयलाई लिएर यतिबेला प्रधानमन्त्री, मन्त्री र कर्मचारीबीच जुहारी चलिरहेको छ । अवकाशको विषयलाई लिएर दुवै पक्ष एकअर्काप्रति तिखो टिप्पणीमा उत्रिएका छन् । उनीहरुबीचको आरोप–प्रत्यारोपलाई सुन्दा दुवै पक्ष एकअर्काप्रति पूर्णरुपमा सशंकित् र अविश्वस्त देखिएका छन् ।
Top